Булчут, бөҕөс, салайааччы

08.10.2019

Саха маҥнайгы көлүөнэ тустууктарыттан биир саамай үрдүк көрдөрүүлээхтэрэ, көҥүл тустууга орто-ыарахан ыйааһыннаахтарга Саха сирин сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ, Дальнай Восток уонна Сибиир икки төгүллээх чөмпүйүөнэ РСФСР “Урожайын” үрүҥ көмүс призера, ССРС “Локомотив” спортивнай обществотын чөмпүйүөнэ, ССРС уонна Саха АССР спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна “Бочуот Знага” уордьаннар кавалера, Уус-Алдан, Амма уонна Чурапчы улуустарын бочуоттаах олохтооҕо, республиканскай суолталаах пенсионер, дэлэй сэһэннээх-сэппэннээх, билигин 87 сааһыгар үктэммит, Чурапчы Мырылатыттан Максим Николаевич Сибиряков тустуу мындыр албастарыгар үөрэппит тренерин Дмитрий Петрович Коркин туһунан кэпсээбитин, хайдах саҥарбытынан, улаханнык уларыппакка,  ааҕааччыларбыт болҕомтолоругар таһаарабыт.

 

                                                           Коркинныын алтыһыылар

 

Дьэ, ити Коркин Дмитрий Бөтүрүөбүһү 1956 сыллаахха ахсынньы 20 чыыһылатыгар көрсүбүтүм. Ол көрсүбүтүм кыра историялаах. Аан бастаан, дьиэбиттэн түөрт көстөөх үрэххэ сытаммын, түүлээхпин туттара киирэ сылдьаммын, Местников Афанасий Дмитриевич диэн холкуос бэрэссэдээтэлиттэн Куоркун туһунан истибитим. “Дьону тустан тулуталаабат үһү, бара сылдьыбаккын дуо, көрүс” диэбитэ. Нэһилиэкпэр хапсаҕайга бастаталыыр этим, ол иһин эттэҕэ буолуо. Ону кыһаллыбаккабын, үрэхпэр тахсан  балааккаҕа сыттахпына, ахсынньы ыйга, Федоров Павел Дмитриевич диэн Мырылаттан төрүттээх Хатылыга олорор миигитииэн биэс сыл аҕа, бииргэ үөскээбит уолум түүлээхтии баран иһэн ахсынньы ыйга балааккабар хоно сытан Куоркун туһунан кэпсээбитэ. Дьэ, онно кини эппитэ: “киһини тарбаҕын төбөтүттэн ылан баран үрдүнэн быраҕар киһи үһү”,- диэн. Ону соһуйаммын, ол туох ааттаах киһитэй, көрбүт киһи диэммин, үрэхпиттэн 13 көс сири Мырыланан эргийэммин, сатыы хааман, ол Куоркуну көрсүбүтүм.  

Ол онтон ыла ол үрэхпэр төннүбэккэбин тустуук буолан хаалбытым. Куоркун миигин эргитэ сылдьан көрөн баран, аны 23 хонугунан өрөспүүбүлүкэ иккис чемпионата буолар, онно “79 киилэҕэ киһибит суох этэ, хата киһилэнним!”,- диэн үөрүү бөҕөтүн үөрбүтэ. Дьэ, ол тохсунньу 13 чыыһылатыгар Дьокуускайга тиийэн иккис чемпионакка туһуннум. Оройуоҥҥа киирбитим баара эрэ сүүрбэччэ хонон бараммын, ол туһуннум. Ол онно речной училище уолаттара, нуучча уолаттара, үс уол баара, үһүөн миигин төрүт тулуппатылар. Ат буолан турдахпына моонньубуттан ылан, “нельсон” диэн албас баара, онон моонньубуттан эрийэллэрин кытта, таах санныбынан тиийэммин лас гынан түһэн иһэбин. Аҕыс саха уолун кыайбытым. Уон биир этибит. Оччолорго барыта круговой тустуу. Барыларын кытта тустаҕын. Дьэ, онтон, ол үрэхпэр барыам диэммин үөрэн-көтөн, онно баһаам элбэх, чааркаан, хапкаан, туһах куобахха, солоҥдоҕо, тииҥҥэ ылынаммын, дойдубар тахсыам диэммин үөрэ-көтө сырыттахпына, Тарскай Николай Николаевич тустуу түмүгүнэн сборнай хамаанда састаабын биллэрдэ. Онно миигин киллэрэн кээспиттэр.

Морозов Иван Васильевич диэн улахан тустуук кэлбит, биир ый сборнайдары эрчийэ. Куоркуҥҥа тиийэн үрэхпэр барыам этэ диэбиппэр дэлби мөхтө: “туох буолбут киһигиний, хайаан да сборга сырыт, итиччэ тэрийбиттэрин кэннэ!”, ол Куоркун этиитин ылынаммын биир ыйдаах сборга сылдьар буоллум. Куоркуннуун иккиэн бииргэ сырыттыбыт.

Ол кэнниттэн, аны, абсолютнай чемпионат буолла. Саха сирин киэнэ. Оччолорго мас кулууп баар этэ, МВД кулууба, онно. Туох да киһи бөҕө кэллэ, көрөөрү. Онно саатахха, Морозов бэйэтэр тустар буолла. Кыайтарбыт киһи туораан иһэр. Миигин кыайбыт нуучча уолаттарын үһүөн түбэспиттэрин таах соһуталаан кэбистим. Морозовка түбэстим, Морозов кыайда. Баһылай Румянцев эмиэ кыайда. Онон, төрдүс миэстэ буолан хааллым. Абсолютнайга.

Ол үөрэ-көтө олордохпуна республикаҕа чөмпүйүөннээбит уол кэлэн миигин элэк гынар: “Бу Махсыым даҕаны төрдүс миэстэ буолта”,- диэн айаҕын ата-ата күлэр. Ону Куоркун кыыһырда: “Мээнэ улаханнык саҥарыма, Махсыымы кыайар киһи Саха сиригэр аны суох!”,- диэтэ быһаччы баҕайы. Мин соһуйан эрэ хааллым, туох ааттаах итинник эттэ диэммин.

Итинник эппитэ кырдьык эбит этэ. Сүрдээҕин өтө көрөр эбит. 1966 с. диэри Саха сиригэр тустубутум гынан баран, миигин кыайар биир да тустуук үөскээбэтэҕэ. 79 да киилэҕэ, 87 да киилэҕэ. Сэттэтэ тустаммын сэттэ төгүл кыайбытым. Онно барытыгар Куоркун баар. Куоркун сүбэлиир-амалыыр, секундаанныыр, мин аттыбар турар, төһө да университиэккэ үөрэнэ сырыттарбын. Ол сэттэтэ бастыырбар, арааһата, биир да очкону кимиэхэ да биэрбэтэх, наар кэлтэччи кыайбыт буолуохтаахпын. Оччолорго биир да миигин кытта тулуктаһар киһи суох этэ.

Аны, 1958 сыллаахха Саха сирин иккис Спартакиадата буолбута. Онно биир сүрдээх күүстээх Роман Тяжельников диэн речник уол баар этэ. 79 киилэҕэ. Бу уолу кыайдахпына мин 79 кг адьас бастакы нүөмэр буолар кыахтааҕым. Ону Куоркун эппитэ, 79 киилэҕэ аны эйиигин кыайар киһи суох буолуоҕа диэн. Алдьархайдаах ыһыы-хаһыы ортотугар ол Тяжельниковпын соһон кэбистим. Тустан бүтэн тахсаммын киһиргээри гыммыппар киһим сүрдээх кытаанахтык көрөн баран: “Чэ, доҕор, наһаа киһиргээмэ, ити Тяжельниковтааҕар буолуох киһини кыайыаҕын, үчүгэйдик эрчилин!”,- диэн миигин сэмэлээн кэбистэ. 1958 с. диэри наар Куоркуҥҥа эрчиллибитим. 1958 с. университиэккэ киирбитим. Куоркуну кытта сибээспит быстыбатаҕа. Тустуу буоллар эрэ наар миэхэ кэлэр.

1958 с. Нальчик куоракка Россия “Урожайын” күрэхтэһиитэ буолла. Төрүт эрчиллиим суох. Ол да буоллар миигин 87 кг тустуон диэн илдьэ барда. Аны, Кондратьев Ылдьааны 79 киилэҕэ илтэ. Дьиҥинэн, кини 87 кг барыахтаах этэ гынан баран, 79-ка тоҕо эрэ илтэ. Ол онно тиийэммин Россияҕа “Урожайдарга” иккис миэстэ буолан турабын. Куоркун өҥөтүнэн. Дьиҥинэн, оччолорго төрүт сэниэтэ суох, үөрэхпин туттараммын, дэлби ыран, сылайан сылдьар киһибин.

Чурапчы хамаандатын илдьэ киирдэр эрэ, оччолорго, гостиница эҥин да суох, мин уопсайбар кэлэн иккиэн хоонньоһо утуйабыт. Наар тустар баҕалаах этэ. Спорт маастарын хайаан даҕаны толоробун диир этэ. Толоруохтаах этэ, дьиҥинэн. Биир сыл тустубата. 1957 сыллаахха кыайтарбыта. 1958 сыллаахха 57 киилэҕэ тустубута, бэлэмнэммитэ. Хайаан даҕаны быйыл чөмпүйүөннүөм диэн туох да адьас иирбит киһи курдук эрчиллэн, Спартакиадаҕа киирэн тустубута. Онно 18-таах дуу, 19-таах дуу, Нам уолугар кыайтаран хаалар. Ол Наммыт уола, кэлин ССРС чемпионатыгар тиийэ тахсыылаахтык тустубут Сэмэн Дмитриев эбит. Оннук алдьархайдык эрчиллэн, 1959 сыллаахха атаҕын тобугун менискэтэ тахсан, атаҕынан ыалдьан хаалар. Ону оперциялаатылар. Онтон, атаҕын эпэрээссийэлэтэн, дьэ, эрчиллиэх,  тустуох курдук буолан иһэн, киһибит, аны, быарынан ыалдьар. Онтуката хроническай гепатит, сүгүн эмтэммэт ыарыы эбит.

Онтон ыла, дьэ, ити, тренер буолар. Улаханнык ыалдьыбатаҕа буоллар тренер буолара эбитэ дуу, суоҕа дуу, адьас, тустар баҕалаах этэ. Ону ити ыалдьан, санаата уларыйан, аһа барыта уларыйан, киһи, саха аһыырын аһаабат, ыарыытын эмтээри, бэрээдэктэнэн, барытын көрөн-истэн, аһыгар наһаа хаппырыыс буолан хаалбыта. Ол эгэ арыгы иһиэ дуу. Быара туох да алдьархайын улаатан хаалбыта. Оннук сордонон, алдьархайдаах дьону иитэн таһаарда. Адьас улаханнык ыалдьа сылдьан. Дьокуускайга күрэхтэһии буоллар эрэ Чурапчы хамаандатын киллэрэр. Кэллэр эрэ биир ороҥҥо хоонньоһо утуйабыт.

1963 с. биирдэ кыра оҕолору киллэрбит, туһуннара. Онтукалара буоллҕына, уонча уол быһыылаах, элбэхтэр. Гостиница кыайан көстүбэтэх. Мин уопсайбар, хоспор кырабааттар быыстарыгар иккис-үс хоннорон, муостаҕа кэчигирэччи сытыараммыт, оннук туһуннуран турабыт.

1956 сылтан 1963 сылга диэри, университиэти бүтэриэхпэр диэри, наһаа доҕордуу-табаарыстыы этибит, Миитэрэйдиин.

Мин 1963 сыллаахха үөрэхпин бүтэрэн тустууттан баран хаалабын, туоруубун. Сылга биирдэ-иккитэ эрэ тустабын. Бэтэринээрдии барабын, үлэм да ыарахан. Ханна да быыс-арыт булбаппын. Чурапчыга бара сылдьыбаппын. Онто ылата сибээспит быстан хаалбыта, адьас.  

Кэнники, сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьаммын, 1973 с. биирдэ Чурапчыга ыалдьыттаабытым. Онно Александралыын иккиэн наһаа үчүгэйдик көрсүбүттэрэ. Биир да киһиэхэ арыгы туруорбат киһи эбит. Хаһан даҕаны. Ону доҕоор, дьэ соһуйуом иннигэр, наһаа күндү арыгыны иннибэр аҕалан ууран кэбистэ ээ! “Махсыым, иһэр буоллахына, маны ис”,- диэн. Онно икки-үс үрүүмкэни көҕүрэппитим эбитэ дуу суоҕа дуу. Бэйэтэ буоллаҕына сыттаан да көрбөтөҕө.

Дьэ, итинник. Сүрдээх эрдэ баҕайы өлөн хаалбыта. 56 сааһыгар өлбүтэ. Наһаа диетаны тутуһар, бэрээдэги тутуһар буолан һоҕордук барбыта дии саныыбын.

 

                                         Куоркуннуу үлэлиэххэ, айыахха

 

Дмитрий Петрович Коркин курдук тренер сүүс сылга биирдэ үөскүүрэ дуу, суоҕа дуу? Сахалар ортолоругар. Тренердээн ааспыта 50-ча, 60-ча сыл буолла. Аны бу үйэҕэ итинник улахан тустууктары таһаарар киһи дөксө бу XXI-ис үйэҕэ үөскүө диэн төрүт санаабаппын. Чэ, кини бэйэтэ туох эрэ аптаах-хомуһуннаах, туох эрэ гипнозтаах курдук, үөрэнээччилэрин абылаан кэбиһэр быһыылаах дии саныыбын. Үөрэнээччилэрэ адьас фанат курдук, адьас ииригирэн туран дьарыктаналлар эбит. Инньэ гынан, ити уолаттар, холобур, Пинигин Байбал курдук тустуук үөскүүрэ аны сүүс сылынан үөскүүрэ саарбах. Тоҕо диэтэххэ, Олимпийскай чөмпүйүөн, аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, өссө салгыы иккис төгүлүн чөмпүйүөннүөхтээҕин, ити туһунан Куоркун миэхэ 1982-83 с. куоракка этэн  турар. Гостиницаҕа миэхэ кэлэн барбыта. Ол онно эппитэ “Павел Пинигин курдук тустуук бу Саха сиригэр аны үөскүүрэ биллибэт”,- диэбитэ. ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар  ыйааһынын 74 –кэ таһааран буккуйан кэбиспиттэрэ. 68-ка тустубута буоллар, иккис төгүлүн Олимпийскай чөмпүйүөн буолуохтааҕа. Онон кини уһулуччулаах, киһи сатаан тэҥнээбэт улууттан улуу тренер диэммин саныыбын. Итинник тренер, биһиэхэ, сахаларга, аны көстүө дуу, суох дуу? Чэ, өтөр-наар көстүбэт. Тоҕо диэтэххэ, кини курдук үлэлиир киһи хантан көстүөҕэй, көстүбэт. Билиҥҥи уолаттар бэрт холку соҕустук үлэлииллэрэ буолуо, онтон тустууктар даҕаны холку соҕустук сылдьаллар. Павел Пинигин, Роман Дмитриев, Александр Иванов курдук, бука, тустууга олус бэриниилээх, алдьархайдаах фанаттар буолуохтарын наада. Тренердиин, тустууктуун. Мин инньэ дии сныыбын.

Куоркун чугас табаарыстарыттан соҕотох мин хааллаҕым буолуо. Дьиҥинэн. Кини сүрдээх тоҥуй киһи. Дьону кытта билсэ-көрсө сатаабат. Бастакы тустууктартан, саамай чугас доҕоро, арааһа, соҕотох мин хааллаҕым буолуо. Миигин туора киһи курдук көрбөт этэ, бэйэтин тэҥнээҕин курдук кэпсэтэрэ. Олус чугас, истиҥ сыһыаннаах этибит. Мугудайга олорор Николай Дмитриевич Пермяков Куоркун туһунан сүрдээх үчүгэйдик ахтар. Куоркуннуун сүрдээх истиҥ сыһыаннаах, Куоркун сөбүлээн кэпсэтэр эбит, Николай Пермяковтуун. Ахтыыларын хаста даҕаны аахпытым, Куоркун туһунан сүрдээх үчүгэйдик суруйталыыр.

Чэ, итинник.

Бэргэн булчут, саха аатырбыт бөҕөһө, өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ салайааччыта Максим Сибиряков санаатын туох баарынан көнөтүнэн, аһаҕастык этитэлиир уратылардаах. Үөрэх, холобур буолуон  сөптөөх түгэннэр бааллар.

Количество показов: 95